55 năm (1945-2000), giáo dục Quảng Trị đã trãi qua 4 thời kỳ khác nhau:
- Giai đoạn 1 (1945-1954): Từ ngày 22 đến ngày 25-8-1945, cuộc khởi nghĩa cướp chính quyền đã được tổ chức thành công ở Quảng Trị - chính quyền cách mạng đã được thành lập. Từ đây, người dân Quảng Trị cùng với cả nước là người chủ của một đất nước độc lập. Trong buổi đầu trứng nước đó, thực dân Pháp lại quay lại xâm lược nước ta một lần nữa. Kháng chiến, kiến quốc là yêu cầu tổng quát của lịch sử lúc này. Nền giáo dục mới chủ yếu phải xây dựng vì về cơ bản chúng ta không thể kế thừa hệ thống giáo dục thực dân Pháp tổ chức trước đây. Trong chín năm kháng chiến, một phần vùng đồng bằng và đô thị lại bị địch chiếm, việc bắn phá, càn quét lại diễn ra thường xuyên. Dù vậy, ngày từ những ngày đầu, cả hai hệ thống học là Bình dân học vụ và hệ thống các trường tiểu học đã được chú trọng phát triển. Một phong trào quần chúng rộng lớn, sôi nổi "diệt giặc dốt" đã được dấy lên trên toàn tỉnh. Vượt qua muôn ngàn khó khăn vì thiếu thầy, thiếu sách, thiếu mọi phương tiện, 17 trường tiểu học của nền giáo dục mới đã bước vào năm học đầu tiên. Phát triển theo bước phát triển của công cuộc kháng chiến, lại được tiếp sức bởi các đoàn cán bộ, giáo viên chi viện Liên khu 4, sau những năm 50, các trường và lớp bổ túc văn hoá được mở rộng, một số trường và lớp "nhô" cấp 2 tại trường tiểu học được phát triển. Ngoài ra, một số thanh niên được tỉnh chọn gửi hoặc tự túc ra vùng tự do Nghệ Tĩnh theo học cấp 2, cấp 3. Tất cả những nỗ lực to lớn này đã góp phần đáng kể trong việc nâng cao tinh thần ái quốc, bồi dưỡng cán bộ cho công cuộc kháng chiến. Trong công trình "Việt Nam chống nạn thất học" của Bộ giáo dục xuất bản đã đánh giá cao những nỗ lực phát triển của giáo dục Quảng Trị trong thơì gian này vì những cố gắng đó.
- Giai đoạn 2 (1954-1975): Phát triển giáo dục trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.
Sau hiệp nghị Giơ-ne-vơ 1954, nước ta tạm thời bị chia cắt làm hai miền. Lưỡi dao chia cắt đó cắt đúng vào mảnh đất Quảng Trị. Huyện Vĩnh Linh thuộc miền Bắc XHCN, phần còn lại thuộc chính quyền Mỹ, Nguỵ. Quảng Trị "như hình ảnh của nước Việt Nam thu nhỏ, hai khu vực với hai chế độ khác nhau, trong cùng một lúc phải đồng thời tiến hành hai chiến lược cách mạng: cách mạng dân tộc dân chủ ở miền Nam và cách mạng XHCN ở miền Bắc". (1)
---------------------------------------------------------------------------------------------
(1) Lịch sử Đảng bộ Quảng Trị (trang 10, tập II)
Quảng Trị trở thành nơi đối đầu khốc liệt nhất. 20 năm của cuộc chiến, nhiều tỉnh thành bị tàn phá nhưng không có tỉnh thành nào lại bị tàn phá nặng nề như Quảng Trị. Trong lịch sử, Quảng Trị đã từng chịu thách thức bởi chiến tranh nhưng đây là những năm tháng nghiệt ngã nhất. Cả phía bắc lẫn phía nam, từ miền núi đến miền biển, cả đô thị cũng như đồng bằng, tất cả đều bị bom đạn, chất độc hoá học cày xới. Toàn tỉnh là một cảnh hoang tàn đổ nát. (Bình quân mỗi người dân phải chịu 7 tấn bom, sau chiến tranh chỉ còn lại 3 làng tương đối nguyên vẹn, bình quân 5 người dân có 1 người chết hoặc thương tật...)
Khu vực Vĩnh Linh - một đặc khu, về hành chính ngang cấp tỉnh - đã tận lực phát triển giáo dục nhưng với ba giai đoạn khác nhau:
• Từ 1954-1965 là giai đoạn phát triển mạnh mẽ các ngành học và đã có những thành công xuất sắc.
• Từ 1965-1972, khi đế quốc Mỹ trút hàng vạn tấn bom xuống đây, Vĩnh Linh đã tổ chức cho toàn bộ học sinh sơ tán an toàn ra 7 tỉnh miền Bắc để tiếp tục học tập. Trường PTTH Vĩnh Linh A được công nhận anh hùng có nguyên lo từ việc vượt qua những khó khăn to lớn này.
• Từ 1973-1976: Tổ chức lại và tiếp tục phát triển giáo dục trên một vùng đất hoang tàn vì chiến tranh.
Trong suốt thời gian này, Vĩnh Linh vừa ngoan cường tổ chức tốt nền giáo dục của mình vừa tận lực chi viện sức người, sức của cho giáo dục cách mạng ở các huyện phía nam.
ở phía nam, từ 1954 -1972 là thời kỳ các trường học được điều hành bởi chế độ Mỹ - Nguỵ. Lúc phát triển cao nhất có gần 1.000 giáo viên và gần 20.000 học sinh các cấp, trường lớn nhất là trường trung học Nguyễn Hoàng ở thị xã Quảng Trị. Mặc dù nhà trường Mỹ - Nguỵ đã xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ miền Bắc, kêu gọi chống cộng sản nhưng những thầy giáo và học sinh yêu nước vẫn hướng về cách mạng và không ít người đã đi theo cách mạng, theo bộ đội giải phóng. ở chiến khu và một số vùng được giải phóng, các trường bổ túc văn hoá được tổ chức, phong trào xoá mù chữ được phát động, một số xã đã có trường tiểu học, cá biệt vài xã có trường PTCS. Từ 1958, bắt đầu có các đoàn giáo viên từ miền Bắc chi viện cho giáo dục vùng giải phóng và thật cao cả khi có hàng chục người thầy giáo - chiến sĩ đã anh dũng hy sinh cho sự phát triển giáo dục tại vùng đất ác liệt này. Ngày 1/5/1972, tỉnh Quảng Trị được giải phóng, hơn 3/4 đất đai và dân số thuộc quyển quản lý của chính quyền cách mạng. Ty giáo dục Quảng Trị ra đời. Phát huy sức mạnh nội lực, phối hợp với sự chi viện to lớn của hơn 1.500 cán bộ giáo viên của 15 tỉnh miền Bắc, tất cả các ngành học đều được xây dựng và nhanh chóng phát triển. Trường PTTH duy nhất của vùng giải phóng miền Nam, trường PTTH Đông Hà khai giảng năm học đầu tiên vào 10/1973. Mặc dù không gian nằm trong tầm pháo của đối phương nhưng từ 1972 đến đầu 1976, ngành học Mầm non các cấp học phổ thông, hệ thống học Bổ túc cho người lớn và trường Sư phạm đều đã được xây dựng và tổ chức hoạt động khá nền nếp. Ngoài những nỗ lực tối đa tại chỗ, sự chỉ đạo của Bộ, kinh nghiệm của giáo dục miền Bắc và sự giúp đỡ chí tình của các tỉnh hậu phương có vai trò to lớn cho sự phát triển giáo dục của vùng đất Quảng Trị.
- Giai đoạn 3 (1976-1989): Phát triển giáo dục trong tỉnh Bình Trị Thiên thống nhất.
Năm 1975, cuộc kháng chiến chống Mỹ kết thúc thắng lợi - Tổ quốc thống nhất, cả nước bước vào một thời kỳ mới của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tháng 7-1976, thực hiện chủ trương hợp tỉnh, bốn Ty giáo dục: Quảng Bình, Vĩnh Linh, Quảng Trị, Thừa Thiên được hợp nhất thành Ty giáo dục Bình Trị Thiên. Từ cơ sở đang có ba loại hệ thống giáo dục: hệ thống giáo dục 10 năm (Quảng Bình, Vĩnh Linh), hệ giáo dục 12 năm của vùng giải phóng (Quảng Trị) và hệ 12 năm của chính quyền cũ. Việc hợp nhất hệ thống giáo dục đã được thực hiện một cách tốt đẹp trong một chương trình thống nhất và hợp lý. Thực hiện nghị quyết của tỉnh uỷ Bình Trị Thiên ngày 5/3/1977, tại Quảng Trị, từ 8 huyện, thị được tổ chức lại thành 4 huyện có quy mô lớn hơn: Bến Hải, Triệu Hải, Hướng Hoá và thị xã Đông Hà. Mặc dù xa trung tâm của tỉnh (Huế) lại gặp rất nhiều khó khăn về cơ sở vật chất kỹ thuật và đời sống (do bị tàn phá nặng nề của chiến tranh chưa có thời gian và điều kiện để khắc phục) nhưng giáo dục trên địa bàn Quảng Trị vẫn được phát triển mạnh. Mạng lưới trường lớp, quy mô các ngành học đều tăng rõ rệt từng năm, các cuộc vận động lớn như "tăng cường giáo dục đạo đức cách mạng", "gắn chặt hơn nữa nhà trường với cuộc sống", "học đi đôi với hành"... được dấy lên sôi nổi và do đó chất lượng đào tạo đã có những tiến bộ nổi trội. Các điển hình tiên tiến của các đơn vị giáo dục tại Quảng Trị không chỉ là điển hình của Bình Trị Thiên mà còn có ý nghĩa đối với cả nước: Trường PTCS Vĩnh Thuỷ với sự kiện ba học sinh cứu cả đoàn tàu trở thành lá cờ đầu về giáo dục đaọ đức cách mạng cho học sinh. Phong trào mẫu giáo xã Hải Tân trở thành ngọn cờ đầu mẫu giáo nông thôn cả nước khi huy động được 100% số cháu trong độ tuổi. Huyện Triệu Hải trở thành điểm sáng về bồi dưỡng học sinh giỏi khi có học sinh đoạt giải nhất văn và toán toàn quốc, trường trung học Cồn Tiên trở thành lá cờ đầu trường học trồng cây khi trồng được nửa triệu cây. Đặc biệt, với việc cống hiến một kinh nghiệm rất lớn về việc kết hợp giữa trường học với một cơ sở sản xuất lớn XHCN trong một cơ cấu thống nhất, trường trung học vừa học vừa làm Tân Lâm được nhận danh hiệu trường anh hùng. Trong 13 năm hợp tỉnh, giáo dục tại khu vực Quảng Trị không những phát triển mà đã cống hiến cho tỉnh Bình Trị Thiên hợp nhất và cả nước một số kinh nghiệm quý báu.
- Giai đoạn 4 (1989-2000): Phát triển giáo dục khi Quảng Trị tái lập
Thực hiện Nghị quyết 86/NQ-BCT của Bộ Chính trị ngày 14-4-1989 và Nghị quyết của kỳ họp thứ V Quốc hội khoá VIII, tỉnh Quảng Trị được tái lập ngày 1-7-1989. Một không khí phấn chấn trào dâng từ tỉnh đến cơ sở, nguyện vọng muốn đóng góp để xây dựng và phát triển Quảng Trị là nguyện vọng phổ biến trong toàn xã hội cũng như cán bộ và giáo viên thuộc ngành. Theo đề nghị của tỉnh, Chính phủ đã đồng ý cho lấy lại 8 huyện, thị xã như truớc đầy và sau đó lập thêm huyện thứ chín là huyện Đakrông. Quảng Trị bắt đấu sự đổi mới và phát triển từ một điểm xuất phát hết sức thấp. Ngành giáo dục đã có những bước phát triển của thời kỳ trước đó nhưng đó là cơ sở giáo dục của bốn huyện riêng lẻ thuộc vùng xa của Bình Trị Thiên, giờ đây phải tổ chức lại trong cơ cấu của một tỉnh độc lập. Khó khăn lớn nhất là cơ sở vật chất kỹ thuật vừa thiếu vừa lạc hậu và hầu hết ở dạng tạm bợ trong khi nguồn thu của tỉnh rất ít ỏi (cả năm 1990 chưa vượt quá 25 tỉ/năm). Nghị quyết của Đảng bộ tỉnh xem việc phát triển giáo dục vừa là một hướng rất cơ bản vừa là một yêu cầu cấp bách và được ưu tiên đầu tư theo hướng vừa tận lực phát triển "nền" vừa sớm tạo ra cái "mũi nhọn", vừa chú trọng toàn diện các yếu tố vừa tập trung đúng mức cho các giải pháp "đột phá". Vì vậy, tất cả các ngành học đều được phát triển, giáo dục tại tất cả các địa bàn đều được quan tâm. Trong đó việc phát huy sức mạnh tổng hợp, sử dụng sức mạnh toàn tỉnh phối hợp và chi viện tối đa để xoá mù chữ và phổ cập tiểu học được tập trung thực hiện. Giáo viên ở vùng sâu vùng xa đã có những đóng góp rất đáng trân trọng. Cô giáo Trần Thị Nở đã dũng cảm bắt rắn độc cứu trẻ em ở Khe Sanh là một tấm gương xúc động cả nước và được công nhận là chiến sĩ thi đua toàn quốc. Đặc biệt, thầy giáo Hà Công Văn, hơn 20 năm bám bản, tận tuỵ và đầy sáng tạo trong công tác nhất là sáng kiến độc đáo "Nội trú dân nuôi" đã trở thành anh hùng lao động. Các huyện, xã đồng bằng tổ chức kết nghĩa, tự cử thầy giáo cùng sách, tài liệu trực tiếp giúp các xã vùng núi khó khăn. Vì vậy, năm 1998, Quảng Trị đã là tỉnh thứ 18 của cả nước (thứ 3 của miền Nam) được công nhận hoàn thành xoá mù chữ - phổ cập tiểu học và đến nay, 2/3 huyện, thị xã, phường đạt chuẩn phổ cập PTCS. Nhằm phát huy tối đa sức mạnh nội lực, phong trào xã hội hoá giáo dục thành công nhất là hình thức Đại hội giáo dục xã - huyện được bắt đầu từ năm 1990-1991. Đồng chí Bí thư tỉnh uỷ Nguyễn Đức Hoan đã trực tiếp chỉ đạo đại hội điểm xã Triệu Đông để từ đó "nhân" rộng ra toàn tỉnh. Giáo dục Quảng Trị tạo được một cách làm mới: cộng đồng được biết, được bàn và tham gia giải quyết một số vấn đề giáo dục của địa phương bằng khả năng của chính mình. Trong hoàn cảnh nghèo khó và còn nhiều thiếu thốn, đây là một giải pháp rất có ý nghĩa để vừa ổn định vừa phát triển giáo dục. Nhiều biện pháp để tranh thủ "ngoại lực" được chú trọng tổ chức, từ cách chương trình của Bộ, sự giúp đỡ của các tỉnh, các ngành và những giúp đỡ thiết thực của các tổ chức quốc tế đã hỗ trợ nhiều cho sự phát triển của ngành. Riêng việc chỉ có 5 trường hai tầng do UNICEF đầu tư đã xuống cấp nghiêm trọng năm 1990 mà nay đã có 180 trường hai, ba tầng kiên cố, khang trang đã là một minh chứng rõ ràng.
Quán triệt Nghị quyết Đại hội Đảng VII và tiếp đó là Nghị quyết BCHTW về Giáo dục - đào tạo, phong trào "xã hội hoá giáo dục" cũng như phong trào thi đua "Hai tốt", "kỷ cương - tình thương - trách nhiệm" trong nhà trường càng được đẩy mạnh, giáo dục Quảng Trị đã phát triển một cách toàn diện. Trên một "nền" chung được tăng khá nhanh hàng năm, các điển hình "mũi nhọn" cũng được hình thành một cách thuyết phục. Vượt qua khó khăn, Quảng Trị đã là tỉnh đi tiên phong trong việc đưa tin học vào nhà trường từ 1989-1990 và sớm ứng dụng công nghệ thông tin trong một số hoạt động tác nghiệp của ngành. Bộ đánh giá cao và một số tỉnh đã đến trao đổi, học tập việc làm này. Việc phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi cũng được chú trọng ngày từ khi tỉnh lập lại. Việc một tỉnh xa nhiều khó khăn như Quảng Trị đã có học sinh đoạt giải nhất quốc gia về tin học, về môn sinh vật (cấp PTTH), thủ khoa một số trường đại học và các giải khác được bắt đầu từ đây. Các điển hình của các ngành học, các trường trọng điểm chất lượng cao đã phát huy tác dụng rõ rệt thúc đẩy sự phát triển chung.
