Trước hết, Chủ tịch Hồ Chí Minh là người con của dân tộc mình, người con của nhân dân mình. Người đã cảm thụ từ những nguồn sâu nhất của lịch sử và văn hoá Việt Nam tinh thần yêu nước nồng nàn, lòng ngưỡng mộ những vị anh hùng cứu nước, lòng khao khát tự do. Chủ nghĩa yêu nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh chứa chan chủ nghĩa nhân bản. Năm 1941, sau 30 năm xa nước, đến ngày Tết ở tại biên giới Việt - Trung, Bác không quên mừng tuổi các cháu bé bằng những đồng xu gói đẹp trong giấy hồng đơn, theo tục lệ cổ truyền của đất nước. Sau bấy nhiêu năm xa cách, khi trở về Việt Nam, Bác lại nói chuyện với mọi người bằng tiếng xứ sở, bằng cái giọng xứ Nghệ quê nhà, tưởng như Bác chưa hề xa rời làng xóm. Sự bắt rễ sâu vào đời sống và những truyền thống dân tộc chính là điều bất biến nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khi nói về những kỳ tích của nhân dân, khi điểm lại những chặng đường đấu tranh lâu dài của nhân dân và của Đảng Cộng sản đề giành độc lập, Bác lại nhắc đến những câu Kiều kiệt tác thơ dân tộc mà ai nấy đều thuộc, Bác vận dụng một cách tài tình và có chủ đích những câu ca dao, tục ngữ, kể cả khi phân tích tình hình chính trị của đất nước và của thế giới. Mọi người đều nhớ Bác Hồ đọc câu ca dao: "Nay tuy châu chấu đấu voi, Nhưng mai voi sẽ bị lòi ruột ra", để nói về triển vọng cuộc đấu tranh chống đế quốc của nhân dân ta. Ai cũng cảm động về tình cảm sâu lắng mà nhạy bén của Người. Có thể nào tưởng tượng được một vị Chủ tịch nước, người lãnh đạo tối cao của cuộc chiến tranh giành độc lập dân tộc, đang đứng trước những lực lượng hung bạo của kẻ địch, lại có tâm hồn "trăng lồng cổ thụ, bóng lồng hoa"? Đành rằng sự thanh thản của đêm đông năm 1947 ấy đã kèm theo những nỗi lo âu lớn. "Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ, chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà".
Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp xúc trở lại với nền văn hoá Trung Quốc những năm 1925-1927, khi cộng tác với các đồng chí cộng sản Trung Quốc trong và sau thời kỳ Công xã Quảng Châu. Như vậy, Bác đã có dịp cảm thông sâu sắc với phong trào Ngũ Tứ, là một phong trào văn hoá và tư tưởng của nước Trung Hoa mới. Và cuộc đời trớ trêu thay, lại chính trong những nhà tù của Quốc dân đảng Trung Hoa ở tỉnh Quảng Tây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sáng tác những bài thơ nổi tiếng được tập hợp thành tập "Nhật ký trong tù" bằng tiếng Trung Quốc cổ điển, những bài thơ mà nhiều nhà phê bình Trung Quốc nổi tiếng (như Quách Mạt Nhược) đã đặt ngang hàng với những bài hay nhất của thơ Đường. Nhưng so sánh ca ngợi ấy thật nhằm vào tính chất trác tuyệt của hình thức các bài thơ, còn tính hiện đại của tứ thơ thì nói rõ mồn một trong từng đoạn, từng câu thơ. Chúng ta hãy đọc lại:
Hoa hồng nở, hoa hồng lại rụng
Hoa tàn, hoa nở cũng vô tình
Hương hoa bay thấu vào trong ngục
Kể với tù nhân nỗi bất bình.
(Cảnh chiều tối - bản dịch) và bốn câu thơ sau đây rất "hiện thực":
Khiêng lợn lính cùng đi một lối
Ta thì người dắt, lợn người khiêng
Con người coi rẻ hơn con lợn:
Người có còn đâu chủ được quyền!
(Lính gác khiêng lợn cùng đi - bản dịch)
Còn tinh hoa của nền văn hóa Ấn Độ, nền văn hoá lớn của phương nam châu Á, thì Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp thu được qua ảnh hưởng của đạo Phật, là tôn giáo chính của dân tộc Việt Nam gần 2000 năm và qua sự tiếp xúc với rất nhiều người bạn Ấn Độ mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quen thân trong cuộc đời chiến đấu của mình.
Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cuộc đời bôn ba sôi nổi của mình đã có may mắn (hay là tự chọn may mắn) tự đào luyện bằng văn hoá phương Tây, đặc biệt là văn hoá Pháp, và từ đó ngay từ thời thanh niên khi Người cập bến châu Âu để tìm đường cứu nước. Người thợ ảnh đến sinh hoạt đều ở "câu lạc bộ ngoại ô" đã tự rèn đúc mình về chính trị và văn hoá hàng năm trời bằng sự tiếp xúc với những con người. Nền văn hoá Pháp đẹp đẽ với chủ nghĩa nhân bản sâu sắc thoát thai từ thời đại Phục Hưng, với thiên hướng phổ biến cùng nhân loại đã "cung ứng" cho Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lắm. Và "thế kỷ ánh sáng" thật là chiếu rọi ánh sáng vào tâm trí Người. Suốt đời Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn mang dấu ấn của lòng ham mê đầu tiên ấy những lý tưởng đã được khắc bằng văn bia vào bản Tuyên ngôn quyền con người và quyền công dân năm 1791 và trước đó là trong bản Tuyên ngôn độc lập năm 1776 nổi tiếng của Hợp chủng quốc (Mỹ), bao nhiêu chặng đường quan trọng trên lịch trình biến hoá của các dân tộc và các xã hội. Và sự tinh tế của trí tuệ Chủ tịch Hồ Chí Minh thừa hưởng được của ông cha, lại được trí tuệ Pháp làm cho nảy nở thêm, sắc bén thêm. Năm 1946, tại Pa-ri, một nhà báo phương Tây hỏi "Chủ tịch ở tù có lâu không?" thì với một nụ cười, Bác Hồ đã đáp: "Ông biết đấy, thời gian trong tù bao giờ cũng lâu". Vừa mỉa mai, vừa hài hước, một thứ "uy - mua" (humour) kín đáo trong một câu trả lời giản đơn đã thể hiện tính cách của hai nền văn hoá.
Ở Pa-ri, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khám phá ra Lê-nin và những luận điểm của Lê-nin về vấn đề giải phóng các dân tộc thuộc địa. Và sau đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sáng lập "Liên minh những dân tộc bị áp bức". Nhưng chính tại Liên Xô, vào những năm 20 của thế kỷ trước, Bác mới khám phá ra nền văn học Nga của thế kỷ 19. Người đọc nhiều Tuốc-ghê-ni-ép, Tôn-xtôi và cũng đọc một vài tác phẩm của Sê-khốp.
Cảm quan về bi kịch trong nền văn hoá Nga ưu việt lại nhắc Người nhớ đến cái bi kịch đã được cảm nhận và biểu hiện trong nhiều truyện và vở sân khấu cổ điển của Việt Nam như: Quan Âm Thị Kính, Vợ chàng Trương, Xuý Văn giả dại, Đá vọng phu... là những bi kịch, trong đó có những nhân vật không thoát khỏi cạm bẫy và nanh vuốt của số mệnh. Sự tiếp xúc của các dân tộc, một lần nữa, Chủ tịch Hồ Chí Minh lại làm giàu thêm tâm hồn mình, trí tuệ mình bằng sự tiếp xúc hằng ngày với nền văn hoá Nga, và với nền văn minh Xô viết lúc đó đang hình thành và bắt đầu tự khẳng định.
Với sự hiểu biết sâu sắc các nền văn hoá lớn của thế giới, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn giữ sâu đậm cốt cách người Việt Nam trong tâm hồn, trong cuộc sống. Người vẫn giữ bản lĩnh độc đáo của mình với một sức cảm xúc sâu lắng, với chủ nghĩa nhân bản cố hữu, với tâm hồn nhà thơ và nghị lực của người hành động, với sự ưu ái thường xuyên đối với con người, với những nỗi lo lắng của người chiến sĩ cách mạng đối với thân phận chính trị - xã hội của những con người bình thường, của những người bị áp bức, với ngọn lửa chiến đấu không bao giờ tắt của người đấu tranh giành độc lập, tự do, bảo vệ nhân phẩm cho đồng bào, đồng loại. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại một ấn tượng sâu sắc cho những ai đã có dịp gặp Người: người ta tưởng được tiếp kiến một nhà lãnh đạo Nhà nước, một lãnh tụ cách mạng thì người ta lại được gặp con người. Nhiều khách quốc tế sau khi tiếp xúc đã có ấn tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh là một người hiền, một người hiền của phương Đông cổ đại. Đúng, Chủ tịch Hồ Chí Minh là một người hiền, nhưng không phải một người hiền của thời xưa mà là của thời đại chúng ta, bởi vì Người đã thực hành cái lý thuyết của mình về giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng xã hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh là một người hiền vĩ đại của thế kỷ chúng ta bởi vì, Người đã tin tưởng ở con người, tin tưởng ở những con người, ở những dân tộc, bởi Người đã tin vào những khả năng vô tận của những con người để tự cải thiện tâm hồn và cuộc sống của chính mình.
Bản sắc văn hoá dân tộc, chính Người đã sống đầy đủ nhất bản sắc ấy và đã góp sức to lớn sáng tạo ra nền văn hoá Việt Nam hiện đại. Cũng như trong mọi lĩnh vực khác, về văn hoá, văn nghệ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cổ vũ cái mới bằng cách nêu gương. Những bài thơ, những bài văn của Người đối với chúng ta là những mẫu hình về cách viết, trong đó sự trong sáng long lanh niềm xúc cảm, mỗi chữ khơi dậy những âm vang sâu thẳm trong tâm hồn người đọc. Câu văn của Người cô đọng, chứa chan tư tưởng, tình cảm và đi thẳng vào khối óc, con tim mọi tầng lớp nhân dân.
Huy Cận (Nhân dân Xuân Ất Dậu )
