Trong số những học giả, các nhà văn lớn của Việt Nam đáng kể của thế kỷ này, giáo sư Hoàng Xuân Hãn là một trong số những vị ấy. Ông vừa là một người thấm nhuần văn hóa cổ truyền cũng là người có kiến thức sâu rộng văn hóa Pháp. Sinh ra từ thời đầu thế kỷ, ông vẫn còn được học chữ Hán, chữ Nôm tại quê nhà theo phong cách cũ, nhưng tiếp theo đó đã tiếp thu được phương pháp giáo dục của Pháp từ tiểu đến trung học.
Ông rất giỏi toán nên đã đỗ Tú tài về môn này và sớm nhận thức ngay về các khoa học kỹ thuật của phương Tây, điều cần phải học. Do đó khi được học bổng ở Pháp, ông đã đỗ vào trường Bách khoa, nhưng chọn ngành kỹ thuật. Sau đó học kỹ sư về cầu đường, trái hẳn với đa số những thanh niên của thời 1930 là chỉ thích học luật để mong làm quan. Rồi tiếp tục học toán đến cấp cao, đỗ Thạc sĩ Toán học, ông về Việt Nam dạy học tại trường Bưởi.
Ông đã áp dụng trí tuệ để giúp đồng bào, phục vụ Tổ quốc trong những hoàn cảnh mình có thể làm. Ông đã không ngại ngùng trong việc đóng góp phần mình vào Hội truyền bá Quốc ngữ. Ông đã làm thơ lục bát để phổ biến một phương pháp học chữ thật hấp dẫn cho nhiều người. Sau đó, vì chiến sự, trường Bưởi phải chuyển vào Thanh Hóa, một tình cờ hay vì người thức giả có tầm nhìn sâu rộng, đa khoa (polyvalent) và có tài, chịu lao động ông đã trở nên một nhà nghiên cứu sử học vào dịp ở tại một vùng có những di tích, dấu ấn của nhiều thời đại. Ông đã bắt đầu để ý đến những đề tài mới nhìn qua, có vẻ như rất là dân gian, tập quán của làng xã... Đó là những Thánh và Thần được nhân dân thờ phụng. Bắt nguồn từ những sự kiện ấy, ông đã đề ra một phương pháp nghiên cứu sử học một cách khoa học, mới mẻ khác hẳn với kiểu ghi chép ngày xưa.
Từ lĩnh vực toán và khoa học kỹ thuật ông đã đi vào một lĩnh vực hoàn toàn khác hẳn. Nếu không phải là người có lòng yêu nước đậm đà và có tri thức uyên bác để tự trang bị cho mình một tinh thần tin tưởng, mấy ai ở địa vị ông đã dám ngang nhiên bước vào một địa hạt ngược hẳn với chuyên môn như vậy. Công trình ông đã viết về Lý Thường Kiệt, một vị danh tướng của triều đại nhà Lý (1010 - 1225) đã mở đầu cho một phương pháp nghiên cứu sử có căn bản khoa học, có đối chiếu, tìm tòi. Ông thường nhấn mạnh đến điểm : phải biết rõ thời đại, xã hội và con người của thời mà nhân vật mình nghiên cứu đã sống, đã hoạt động, để đặt họ vào xã hội của thời ấy, thì mới bắt đầu hiểu họ. Sau đó tìm hiểu kỹ từng địa hạt : văn hóa, kinh tế, chính trị, v.v... của thời đại ấy, lúc bấy giờ nhân vật mới thành hình dạng xác thực... vài phần. Nghiên cứu sử, theo phương pháp của ông, làm nghiên cứu sinh như là một người thanh tra công an có khoa học, nghĩa là làm việc gì cũng phải có đầy đủ giấy tờ, chứng cớ, có dấu vết, biết nơi chốn đã xảy ra, v.v... Sau đó, người nghiên cứu tận dụng sự hiểu biết chuyên môn của mình để cân nhắc, đánh giá, rồi dựng công trình trên tài liệu. Do đó trong sự tìm kiếm khai quật được bốn tấm bia vào thế kỷ XI và XII đời nhà Lý viết về những công trạng của Lý Thường Kiệt 1075 ông đã căn cứ vào văn bia ấy để biên soạn về nhà danh tướng.
Ông cũng đã tìm tòi và phát hiện lá thư của vua Quang Trung gửi La Sơn phu tử, cùng những bài Đường thi của Nguyễn Biểu đã sáng tác vào thời nhà Trần, năm 1406. Cùng vào những năm 1940 trở đi, ông đã biên soạn một quyển Danh từ Khoa học, để những công trình khoa học được viết bằng tiếng Việt Nam một cách rõ ràng, sáng sủa.
Đến năm 1946 ông dự Hội nghị sơ ước Pháp - Việt tại Đà Lạt. Năm 1954, ông bà Hoàng Xuân Hãn sang định cư tại Paris (Pháp).
Ngày 14 tháng 3 năm 1996 có gần hai trăm người đã tụ họp ở nghĩa trang hỏa táng tại ngoại ô Nam Les Ulis dự tang lễ nhà chí sĩ và học giả Hoàng Xuân Hãn.
Giáo sư Hoàng Xuân Hãn đã thực hiện được biết bao công trình khoa học trong nhiều địa hạt cho văn hóa Việt Nam. Một đời người đã đóng góp được một sự nghiệp đồ sộ và có giá trị như vậy thật là hiếm.
Ông đã cống hiến cả đời và tận tụy làm việc không ngừng cho văn hóa Việt Nam đến ngày cuối. Tấm gương sáng ấy thật đáng cho chúng ta học tập. Những năm sau này, ông cùng một số các trí thức đã thành lập Hội Văn hóa Giáo dục Aubonne. Tại vùng Normandie - Villerville, nơi ông bà có một dã thự để dùng làm việc hội họp những người nào có tâm huyết về hai đề tài trên cho cộng đồng ở Pháp và đóng góp về quê hương.
